Νεοελληνική Γλώσσα Γ´ Λυκείου: 2η Ενότητα – Το «πήγαινε-έλα» των λέξεων: ο αντιδανεισμός (Κριτήριο αξιολόγησης)

Νεοελληνική Γλώσσα Γ´ Λυκείου: 2η Ενότητα – Το «πήγαινε-έλα» των λέξεων: ο αντιδανεισμός (Κριτήριο αξιολόγησης)

Α. Κείμενο: Το «πήγαινε-έλα» των λέξεων: ο αντιδανεισμός

Συχνό είναι το φαινόμενο του δανεισμού ανάμεσα στις γλώσσες κατά το οποίο λέξεις που ανήκουν στο επίσημο λεξιλόγιο μιας γλώσσας εμφανίζονται προσαρμοσμένες ή μη στο επίσημο λεξιλόγιο κάποιας άλλης. Πέρα από τον γλωσσικό δανεισμό, συναντάται και το φαινόμενο του αντιδανεισμού που δηλώνει τη δανειοδότηση μιας λέξης από μία γλώσσα Α σε μία γλώσσα Β – ή και σε άλλες – και την επιστροφή της λέξης στην αρχική γλώσσα Α.

Μπορούμε να δούμε πλειάδα αντιδάνειων λέξεων στα ελληνικά. Αρχικά, οι αντιδάνειες λέξεις μπορούν να επιστρέψουν στα ελληνικά ως εντεταγμένες στο κλιτικό σύστημά της, λαμβάνοντας κλιτά παραγωγικά επιθήματα και καταλήξεις. Για παράδειγμα, η λέξη «λιμάνι» θεωρείται λέξη αντιδάνειο, διότι η αρχαία ελληνική δάνεισε τη λέξη «λιμήν» στην τουρκική, όπου ενσωματώθηκε ως «liman», και ακολούθως η λέξη επέστρεψε στην ελληνική. Το «λιμάνι» δεν ξενίζει ως προς τη μορφή του, γιατί αποτελεί κλιτή λέξη της ελληνικής (το λιμάνι, του λιμανιού κτλ.). Επίσης, οι αντιδάνειες λέξεις ενδέχεται να ενταχθούν στο επίσημο λεξιλόγιο της ελληνικής με «ξενική» μορφή χωρίς να μπορούν να κλιθούν. Για παράδειγμα, η λέξη «μπουτίκ» δεν λαμβάνεται εκ πρώτης όψεως ως λέξη-αντιδάνειο λόγω της ξενικής της μορφής. Ωστόσο, η αρχαία ελληνική δάνεισε τη λέξη «αποθήκη» στα λατινικά που εμφανίζεται ως «apotheca», μετά πέρασε στην ιταλική ως «bottega» και ακολούθως στη γαλλική ως «boutique» για να επαναφερθεί στα ελληνικά ως ακουστική μεταγραφή της γαλλικής λέξης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι σε αυτήν την περιπλάνηση, μία λέξη μπορεί να επανέλθει στην αρχική της γλώσσα αλλάζοντας ορθογραφία ή ακόμα και σημασία. Η αρχαία ελληνική λέξη «ξηρίον», που σήμαινε το φάρμακο που θεράπευε πολλές ασθένειες, πέρασε στην αραβική με την πρόσθεση του αραβικού άρθρου «al» (al-iksir), έπειτα, πέρασε στη γαλλική ως «élixir» και επανήλθε στην ελληνική ως «ελιξίριο». Έτσι, η ορθογραφία της λέξης δεν είναι συνυφασμένη με την αρχική της μορφή (-ελι-ξήριο) αλλά με την απλοποιημένη όπως δόθηκε, δηλαδή, από τα γαλλικά. Παράδειγμα αντιδάνειας λέξης που διαφοροποίησε το νόημά της αποτελεί η λέξη «γκλάμουρ» που σήμερα σημαίνει τη λάμψη, την αίγλη. Η λέξη προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «γραμματική», κάτι το οποίο δεν σχετίζεται με τη σημερινή σημασία της. Η αμερικανική λέξη «glamor» συνδέει τους εγγράμματους με απόκρυφες πρακτικές μαγείας, με τη σημασία της να περιορίζεται ακόμη περισσότερο αφότου πέρασε στα ελληνικά.

Διάφοροι παράγοντες ωθούν τις λέξεις σε αυτό το ταξίδι ανάμεσα στις γλώσσες. Οικονομικοί, κοινωνικοί, ιστορικοί, πολιτισμικοί, ψυχολογικοί και άλλοι παράγοντες ενδέχεται να επιδρούν, για να επισυμβεί ο αντιδανεισμός. Έτσι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το φαινόμενο του αντιδανεισμού απηχεί τη μεγάλη πολιτισμική ακτινοβολία της ελληνικής γλώσσας ανά την υφήλιο, γεγονός που ενισχύεται από τις ιστορικο-πολιτισμικές συνθήκες. Επίσης, ο αντιδανεισμός αποδεικνύει περίτρανα την αλληλοεξάρτηση των γλωσσών και αντικρούει το «ό,τι δίνεται δεν επιστρέφεται».

 

Γιώργος Γεωργίου, Υποψήφιος Διδάκτορας Αναλ. Προγραμμάτων και Συγκρ. Παιδαγωγικής (Εκπαίδευση, Γλώσσα), Τμήμα Επιστημών Αγωγής, Πανεπιστήμιο Κύπρου

 

Β. Παρατηρήσεις

Θέμα 1ο 

α. Ποιο είναι το θέμα του παραπάνω κειμένου; 

β. Ποιοι είναι οι λόγοι, σύμφωνα με το κείμενο, του αντιδανεισμού των λέξεων; Σε ποια συμπεράσματα καταλήγει ο συγγραφέας;

Θέμα 2ο    

1.Να βρείτε τα δομικά μέρη της 3ης παραγράφου του κειμένου («Αξίζει να σημειωθεί … αφότου πέρασε στα ελληνικά»).

2.α. Να βρείτε πώς συνδέονται οι παρακάτω προτάσεις μεταξύ τους (παρατακτικά, υποτακτικά, ασύνδετο σχήμα).

  • Η μητέρα μου καθάρισε το σπίτι, έπλυνε τα πιάτα, πότισε τα λουλούδια.

  • Ήρθα στην Αθήνα, για να σπουδάσω.

  • Ούτε να έρθεις ούτε να με πάρεις τηλέφωνο.

  • Επέστρεψε σπίτι και έπεσε για ύπνο.

  • Επειδή μου αρέσει η θάλασσα, θα πάω το Σαββατοκύριακο στο χωριό μου.

  • Ποιος ήταν και τι ήθελε;

  • Πόνεσε πολύ κι όμως δεν έκλαψε.

  • Αν διαβάσεις, θα γράψεις καλά στις εξετάσεις.

  • Ενώ πεινούσε, δεν ζήτησε φαγητό.

  • Θα πάμε στο θέατρο ή θα πάμε στον κινηματογράφο;

 β. Να χωρίσετε το παρακάτω απόσπασμα σε προτάσεις προσδιορίζοντας το είδος τους και το συντακτικό τους ρόλο.

Οικονομικοί, κοινωνικοί, ιστορικοί, πολιτισμικοί, ψυχολογικοί και άλλοι παράγοντες ενδέχεται να επιδρούν, για να επισυμβεί ο αντιδανεισμός. Έτσι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το φαινόμενο του αντιδανεισμού απηχεί τη μεγάλη πολιτισμική ακτινοβολία της ελληνικής γλώσσας ανά την υφήλιο, γεγονός που ενισχύεται από τις ιστορικο-πολιτισμικές συνθήκες.

3.α. Να αναγνωριστεί το είδος των παρακάτω ονοματικών προτάσεων και  να προσδιοριστεί ο συντακτικός ρόλος της καθεμιάς.

  • Δεν ξέρω πού έχω βάλει τα γυαλιά μου.

  • Ένα μόνο φοβόταν, μήπως χάσει τη δουλειά του.

  • Απαγορεύεται να καπνίζεις.

  • Τα παιδιά μου είναι ό,τι πολυτιμότερο έχω.

  • Ήταν φανερό ότι είχε συγκινηθεί.

  • Είδα που ερχόταν και χάρηκα.

  • Ο πατέρας είπε να του τηλεφωνήσει αμέσως.

  • Ξέρω ότι περνάς δύσκολα.

  • Ας μιλήσει όποιος ενδιαφέρεται.

  • Ήθελε πολύ να ταξιδέψει στο εξωτερικό.

β. Να αντικαταστήσετε με δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις τα υπογραμμισμένα ονοματικά σύνολα στα παρακάτω παραδείγματα.

  • Έφυγε με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής.

  • Ο εργοδότης μου υποσχέθηκε αύξηση μισθού.

  • Φοβόταν το θάνατο.

4.μήνυμα, κρίση: να γράψετε από δύο προτάσεις, όπου σε κάθε πρόταση θα φαίνεται μια διαφορετική σημασία των παραπάνω λέξεων.

Θέμα 3ο (Παραγωγή Λόγου)

Μπορεί η γλώσσα μας να είναι πλούσια και η πολιτισμική της ακτινοβολία να απηχεί παγκοσμίως, ωστόσο στις μέρες μας έχει υποστεί φθορά και παρατηρείται έντονα το φαινόμενο της λεξιπενίας. Σε ένα άρθρο που προορίζεται να δημοσιευτεί σε μαθητικό περιοδικό να αναφερθείτε στα αίτια της φθοράς της γλώσσας μας σήμερα (250 περίπου λέξεις).

Έφη Ξύδη
Ονομάζομαι Ξύδη Έφη και είμαι απόφοιτη του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου (κλασική κατεύθυνση). Από το 2011 παραδίδω ιδιαίτερα μαθήματα σε μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου. Για ένα χρόνο ήμουν εθελόντρια φιλόλογος στο Κοινωνικό Φροντιστήριο των Αγίων Αναργύρων και από το 2013 εργάζομαι ως φιλόλογος στο φροντιστήριο «Ροπή» στη Νέα Φιλαδέλφεια Αττικής.

Ονομάζομαι Ξύδη Έφη και είμαι απόφοιτη του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου (κλασική κατεύθυνση). Από το 2011 παραδίδω ιδιαίτερα μαθήματα σε μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου. Για ένα χρόνο ήμουν εθελόντρια φιλόλογος στο Κοινωνικό Φροντιστήριο των Αγίων Αναργύρων και από το 2013 εργάζομαι ως φιλόλογος στο φροντιστήριο «Ροπή» στη Νέα Φιλαδέλφεια Αττικής.

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.