Πλάτωνος “Πρωταγόρας”:Προμηθέας

Πλάτωνος “Πρωταγόρας”:Προμηθέας

filosofikos logosOι πιο πολλοί θεωρούσαν τον Προμηθέα αδελφό του Άτλαντα. Με μια μόνο διαφορά: μερικοί έλεγαν ότι ο Προμηθέας ήταν γιος της Τιτανίδας Θέμιδας ή της μάνας της, της Γης, χωρίς όμως να αναφέρουνκαι το όνομα του πατέρα. Έτσι ο Προμηθέας, όπως και ο Άτλας, ήταν για άλλους γιος Τιτάνα και για άλλους Τιτάνας ο ίδιος.
Στην Τιτανομαχία ο Προμηθέας, είπαν οι πιο πολλοί, ήταν εναντίον του Δία· όμως υπήρχαν και μερικοί που έλεγαν πως πολέμησε στο πλευρό του και έπαιξε σπουδαίο ρόλο σαν σύμβουλος του Δία, τόσο πριν όσο και μετά την επικράτησή του. Έτσι ιστορούσαν πως, σαν άρχισε η διχόνοια ανάμεσα σ’ εκείνους που ήθελαν να διώξουν τον Κρόνο και σ’ εκείνους που δεν έδειχναν διάθεση να παραδεχτούν τον Δία για βασιλιά τους, ο Προμηθέας — δασκαλεμένος από τη μάνα του τη Γη πως ο αγώνας δεν επρόκειτο να κριθεί με τη δύναμη, αλλά με την τέχνη και με την πονηριά — πήγε και βρήκε τους Τιτάνες και τους εξήγησε πως αυτός, με τα δικά του σχέδια και τα τεχνάσματα, μπορούσε να τους βοηθήσει να νικήσουν τον Δία.
Όμως οι Τιτάνες, πιστεύοντας πως η δύναμή τους έφτανε και περίσσευε και πως δίχως κόπο θα έπαιρναν στα χέρια τους την κατάσταση, δεν έδωσαν καμιά σημασία στα λόγια του Προμηθέα. Τότε κι αυτός πήρε τη μάνα του και πήγαν να παρασταθούν στον Δία. Έτσι, με τις συμβουλές του Προμηθέα και της Γης, έλεγαν, οι Τιτάνες γέμισαν με τα κορμιά τους τα Τάρταρα. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και μετά τη νίκη, με τη συνεργασία του Προμηθέα ο Δίας μπόρεσε να αναγνωριστεί από όλους βασιλιάς του ουρανού- και με τις υπηρεσίες του Προμηθέα, όχι του Ηφαίστου, ο Δίας μπόρεσε να φέρει στον κόσμο την κόρη του, όταν ο Προμηθέας με ένα τσεκούρι χτύπησε την κεφαλή του Δία από όπου πετάχτηκε πάνοπλη παρθένα η Αθηνά.
Όταν ο Δίας νίκησε τους εχθρούς του και ανέβηκε στο θρόνο του πατέρα του, κάλεσε τους θεούς και τους μοίρασε τιμές και εξουσίες, στον καθένα ανάλογα με τη δύναμή του και με τη σοφία του. Για τους ανθρώπους δεν σκέφτηκε τίποτα και αρκέστηκε να πει πως άμα ξεκληριστεί το γένος τους, αυτός θα πλάσει νέο. Τότε ο Προμηθέας ήταν ο μόνος που αντιτάχθηκε φανερά σ’ αυτή την απόφαση του βασιλιά των θεών  και, ενεργώντας με πολλή τόλμη και σοφές προβλέψεις, πέτυχε να λυτρώσει τους ανθρώπους από τον αφανισμό. Έτσι, από τότε έβαλε μέσα στο νου των ανθρώπων πολλές ελπίδες και έκανε με αυτές να μη βλέπουν πια σε κάθε βήμα το χαμό τους. Ύστερα τους έφερε τη φωτιά, που αποδείχτηκε «κοινό ωφέλημα για τους θνητούς», «μεγάλη ευκολία και δάσκαλος κάθε τέχνης». Μερικοί μάλιστα είπαν πως ο Προμηθέας τους δίδαξε τις τέχνες και τις επιστήμες. Ως τότε, έλεγαν, οι άνθρωποι ζούσαν δίχως φρόνηση, έβλεπαν και δεν έβλεπαν, άκουαν και δεν άκουαν, ήταν σαν μορφές βγαλμένες μέσα από τα όνειρα, έσερναν τη ζωή τους στην τύχη, δεν είχαν σπίτια, δεν δούλευαν το ξύλο, κατοικούσαν μέσα στις τρύπες της γης τις ανήλιαγες, σαν τα μυρμήγκια· σημάδια του χειμώνα και του καλοκαιριού, του καρπίσματος και της σοδειάς δεν είχαν, κάθε τους πράξη ήταν δίχως γνώση. Σαν τους πήρε στην προστασία του ο Προμηθέας, ο ίδιος τούς έδειξε τις ανατολές και τις δύσεις των άστρων, τους αριθμούς και τα γράμματα, πρώτος αυτός ζευγάρωσε τα καματερά στο αλέτρι, έδεσε τ’ άλογα στο άρμα, επινόησε τα πλεούμενα, τα φάρμακα για τις αρρώστιες, τις προβλέψεις για το μέλλον και τα κρυμμένα στα βάθη της γης «ωφελήματα», το χαλκό, το σίδηρο, τον άργυρο και το χρυσό. Και όπως έλεγαν με ένα λόγο, «όλες οι τέχνες ήταν από τον Προμηθέα».
Στις ιστορίες για τον Προμηθέα πολλοί προχωρούσαν ακόμα και πιο πέρα. Γι’ αυτούς ο Προμηθέας δεν ήταν μόνο ο μεγάλος φίλος και ευεργέτης του ανθρώπινου γένους, αλλά και ο δημιουργός του· και μάλιστα όχι μόνο επειδή ήταν πατέρας του Δευκαλίωνα — του πρώτου θνητού βασιλιά πάνω στη γη που έγινε γενάρχης των Ελλήνων και όλων των ανθρώπων —, αλλά επειδή τους είχε πλάσει με τα ίδια του τα χέρια. Έλεγαν δηλ. πως ο Προμηθέας, με τη συνεργασία της Αθηνάς, είχε πλάσει τους ανθρώπους από πηλό και φωτιά και τους είχε δώσει μορφή παραπλήσια με τη μορφή που είχαν οι θεοί. Στον Πανοπέα της Φωκίδας μάλιστα, έδειχναν μέσα σε μια χαράδρα λίθινους όγκους με χρώμα πηλού και οσμή από σώμα ανθρώπου, ιστορώντας πως ήταν απομεινάρια από το υλικό που είχε φτιάξει ο Προμηθέας το ανθρώπινο γένος. Άλλοι πάλι έλεγαν πως τον καιρό που στον κόσμο υπήρχαν μόνο αθάνατα όντα, όχι όμως και θνητά, οι θεοί έπλασαν τις μορφές όλων των ζώων μέσα στη γη από χώμα και φωτιά και ύστερα πρόσταξαν τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να αναλάβουν να τα εξοπλίσουν με δυνάμεις κατάλληλες για το καθένα, ώστε να μπορέσουν να επιζήσουν. Τότε ο Προμηθέας είπε στον αδελφό του να κάνει τη διανομή, και ύστερα εκείνος θα επιθεωρούσε για να δει αν έγιναν όλα όπως έπρεπε. Ο Επιμηθέας όμως ξεχάστηκε με τη δουλειά του, σπατάλησε όλες τις φυσικές δυνάμεις για τα άλλα ζώα και στο τέλος δεν είχε τίποτα να δώσει στον άνθρωπο. Όταν είδε ο Προμηθέας τον άνθρωπο γυμνό και ανυπεράσπιστο, σκέφτηκε, έτρεξε στο εργαστήρι του Ηφαίστου και της Αθηνάς και έκλεψε τη φωτιά και μαζί όλες τις σχετικές τέχνες, ώστε να μπορέσει ο άνθρωπος με αυτά τα όπλα να επιβιώσει. Γι’ αυτή του την πράξη όμως, όπως έλεγαν, ο Προμηθέας δικάστηκε αργότερα από τους θεούς.
Για τις σχέσεις του Προμηθέα με τον Δία, άλλοι είπαν πως είχαν από την αρχή εξέλιξη διαφορετική. Έτσι έλεγαν πως μετά την Τιτανομαχία, όταν θεοί και άνθρωποι μαζεύτηκαν στη Μηκώνη, την κατοπινή Σικυώνα, για να ορίσουν τα δικαιώματα του καθενός, ο Προμηθέας, που η φύση του τον έσπρωχνε πάντα στην πονηριά, έβαλε στο νου του να ξεγελάσει τον Δία. Τότε πήρε ένα βόδι, το έσφαξε, το έγδαρε, το κομμάτιασε, έκοψε και το τομάρι στα δυο, ύστερα τύλιξε με το ένα κομμάτι όλα τα ψαχνά, με το άλλο τα λίπη και τα κόκαλα, και τα έβαλε μπροστά στον Δία, προτείνοντάς του να διαλέξει. Ο Δίας κατάλαβε το σχέδιο του Προμηθέα, καμώθηκε όμως πως δεν ήξερε, πήρε το σακί με τα λίπη και τα κόκαλα και άφησε το άλλο με τα ψαχνά∙ τότε ο Προμηθέας τα πρόσφερε στους ανθρώπους, κάνοντας έτσι την αρχή στη συνήθεια να τρώνε οι άνθρωποι τα ψαχνά από τα ζώα της θυσίας και να καίνε τα λίπη και τα κόκαλα για προσφορά στους θεούς. Τότε ο Δίας οργίστηκε πολύ και με τον Προμηθέα και με τους προστατευομένους του, τους ανθρώπους, και γι ’ αυτό για τους ανθρώπους σκέφτηκε κακά φριχτά, κι έτσι τη φωτιά τούς πήρε- μα ο γιος του Ιαπετού για τον άνθρωπο την κλέβει από το Δία το σοφό μέσα σε καλάμι κούφιο κι από το θεό κρυφά.

Πάνω σ’ αυτό έλεγαν ακόμα πως ο Δίας, όταν οι άνθρωποι του μήνυσαν την κλοπή της φωτιάς, αποφάσισε να τους χαρίσει ένα φάρμακο που θα τους γλίτωνε από τα γεράματα. Αυτοί που το παρέλαβαν, το φόρτωσαν σε ένα γάιδαρο. Ο γάιδαρος, βαδίζοντας μέσα στο λιοπύρι, δίψασε και στάθηκε σε μια βρυσούλα να δροσιστεί λιγάκι. Εκεί όμως ένα μεγάλο φίδι διαφέντευε το νερό και δεν άφησε το γάιδαρο να πιει, παρά μόνο αφού πήρε για πληρωμή το φορτίο. Έτσι οι άνθρωποι έχασαν το φάρμακο για τα γεράματα, ενώ το φίδι από τότε καταφέρνει και συνεχίζει τη ζωή του αλλάζοντας δέρμα.
Τον Προμηθέα τον τιμώρησε ο Δίας με τον πιο σκληρό τρόπο. Τον έδεσε πάνω σ’ έναν πάσσαλο, στην κορφή του Καυκάσου, στη μακρινή Ανατολή, στην άκρη του κόσμου. Κι ένας αετός από πάνω του ορμούσε και του έτρωγε το συκώτι- κι αυτό ξαναγινόταν την άλλη μέρα· και πάλι ο αετός ορμούσε και το έτρωγε. Αυτή η τιμωρία ήταν, όπως έλεγαν, είτε γιατί ο Προμηθέας είχε δείξει από την αρχή εχθρότητα για τους θεούς του Ολύμπου, είτε γιατί είχε εξαπατήσει τον Δία, είτε γιατί είχε κλέψει τη φωτιά, ή τέλος, γιατί είχε επιθυμήσει να κάνει δική του την Αθηνά. Ύστερα από τριάντα χρόνια έτυχε να περάσει από τα μέρη του Καυκάσου ο Ηρακλής. Αυτός με το τόξο του πέτυχε τον αετό που έτρωγε το συκώτι του Προμηθέα, και ύστερα ο ίδιος έλυσε τον τιμωρημένο από τα δεσμά του. Στην απελευθέρωση του Προμηθέα δεν εναντιώθηκε ο Δίας, μόλο που δεν είχε ξεχάσει καθόλου την κακή συμπεριφορά του. Και γι’ αυτό έδιναν πολλές εξηγήσεις. Μια ήταν ότι επιτέλους ο Δίας αποφάσισε να δώσει χάρη στους καταδικασμένους αντιπάλους του· τότε αποκατέστησε τους Τιτάνες, και τον πατέρα του, τον Κρόνο, τον ξανάκανε βασιλιά, όχι όμως στον ουρανό, αλλά στα νησιά των Μακάρων. Άλλη εξήγηση ήταν ότι ο Δίας δέχτηκε την απελευθέρωση του Προμηθέα με αντάλλαγμα την αποκάλυψη που του έκανε ο τιμωρημένος, ότι δηλ. έπρεπε να εμποδίσει την ένωση της Θέτιδας με θεό, γιατί τότε θα γεννιόταν γιος πιο δυνατός από τον Δία και θα του έπαιρνε την εξουσία. Τρίτη εξήγηση που έδωσαν στη στάση του Δία, ήταν ότι ο ίδιος άφησε να γίνουν τα πράγματα έτσι, για να δοξαστεί ο γιος του ο Ηρακλής.
Τέλος είπαν πως όταν ο Ηρακλής, άθελά του, χτύπησε με ένα βέλος το πόδι του Κένταυρου Χείρωνα, φίλου του, που έτσι βασανιζόταν χωρίς να πεθαίνει γιατί ήταν αθάνατος, ο Δίας έκανε την παραχώρηση να ανταλλάξει τη ζωή του Χείρωνα με τη ζωή του Προμηθέα, που από τότε στη θέση τού Κενταύρου έγινε αυτός αθάνατος.
ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ

Ο Προμηθέας κοσμογονικά λειτουργεί σαν ακρογωνιαίος λίθος του οικοδομήματος του σύμπαντος και σαν σημείο προσανατολισμού. Από αυτή τη θεμελιακή παράσταση βγαίνει ο ρόλος του «δεσμώτη», δικαιολογημένος από την αρχική φύση του Προμηθέα ως προολυμπιακού θεού, ως ένα σημείο αντίστοιχου του Δία και γι’ αυτό ανταγωνιστή του. Ο «λυόμενος» Προμηθέας δεν ανήκει στην πρώτη μορφή του μύθου και δεν εντάσσεται στις θεογονικές διαδικασίες· πρόκειται δηλαδή για στοιχείο εγκωμιαστικό του Δία και του Ηρακλή στο μύθο τους καθαυτόν, που τους δείχνει θεούς προσωπικούς, όχι δυνάμεις κοσμογονικές. Και οι παραλλαγές που παρουσιάζουν τον Προμηθέα βασιλιά, όπως και τον Άτλαντα, θητεύουν σ’ ένα γενικότερο πνεύμα ορθολογισμού, ενώ η ιδέα της ανταλλαγής της ζωής για την κατάκτηση αθανασίας προϋποθέτει έκπτωση του Προμηθέα από θεό σε ήρωα. Αντίθετα η θέση του Προμηθέα στη μακρινή Ανατολή, αντίστοιχη με τη θέση του Άτλαντα στη μακρινή Δύση, έχει συνδυαστεί με γνήσια μυθική παράδοση του Καυκάσου για τοπικό γίγαντα καρφωμένο στην κορφή του. Τέτοια μορφή, αρχέγονη και τιτανική, είναι ο Προμηθέας και σαν γιος της Γης, της Θέμιδας ή της Κλυμένης, η οποία κατά την πρωτοποριακή ερμηνεία του Αισχύλου, είναι πολλών ονομάτων μορφή μία.
Ο πυρφόρος θεός, το πνεύμα της φωτιάς, ήταν επόμενο να μυθοποιηθεί και σαν θεσμοθέτης της εστίας, του βωμού, της θυσίας με τα σχετικά έθιμα και, στη συνέχεια, σαν εφευρέτης κάθε τέχνης που εξαρτάται από τη χρήση της φωτιάς, ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου οι πολλές συντεχνίες τιμούσαν τον Προμηθέα πλάι στην Αθηνά και τον Ήφαιστο. Από τη σημασία που έχει η φωτιά για τη συντήρηση του ανθρώπου και για την εξέλιξη του πολιτισμού εξηγείται η σύνδεση του Προμηθέα με ανθρωπογονικές παραστάσεις — ακριβώς στα πρότυπα της κεραμικής που μεταχειρίζεται τη φωτιά —επίσης με την ιδέα ενός υπερασπιστή του ανθρώπινου γένους, ήρωα του πολιτισμού, όπως και με κάθε επινοητικότητα και προνοητικότητα- Προ-μαθ-εύς είναι αυτός που προ-μαθ-αίνει, που προνοεί, σε αντίθεση με τον επίτηδες πλασμένο αδελφό του, τον Επιμηθέα. Εδώ εντάσσεται όχι μόνο η μυθοποιία που παρουσιάζει τον Προμηθέα ως σύμβουλο του Δία, ακριβώς επειδή προμαντεύει, αλλά και το γεγονός ότι ο Προμηθέας συμβολίζει πάντα, από τον Αισχύλο ως τον Γκαίτε και τον Μπετόβεν, το πνεύμα ανεξαρτησίας απέναντι στην εξουσία.

Η Διός απάτη στη Μηκώνη, κατά την ησιόδεια εκδοχή της, μολονότι παρωδία, στον τύπο χωριάτικης δωρικής ιστορίας, συνδυασμένης με ανδροκρατική και μισογυνική εξήγηση για την καταγωγή του κακού, διασώζει, αυτούσια ή διαστρεβλωμένα, κάποια στοιχεία από τον αρχικό μύθο του Προμηθέα, ως πνεύματος της φωτιάς:

α) Ο δόλιος και πανούργος εχθρός και χλευαστής του Δία, η ενσάρκωση της ασέβειας, κατάγεται από το — κυριολεκτικά και μεταφορικά — ελεύθερο πνεύμα της φωτιάς, το επινοητικό και προνοητικό, που, συνδυασμένο στο μύθο και τη λατρεία με τη μαντική πρόγνωση, δοξολογείται στην αντιπαράσταση της πνευματικής και της φυσικής δύναμης, στις σχέσεις: Τιτάνες- Προμηθέας, Τιτάνες-Δίας και Δίας-Προμηθέας.
β) Η εξαπάτηση του Δία — με πρότυπο από την πρακτική της μαγείας το ξεγέλασμα του δαίμονα, συνήθως με σκοπό την αποτροπή κάποιας βλαπτικής επενέργειάς του — κινείται πάντα μέσα στο θεσμολογικό πλαίσιο της θυσίας σαν μαγικής τελετουργίας: από τη μια, με την πρωτοβουλία του ίδιου του πνεύματος της φωτιάς, δικαιολογεί την ανάγκη των ανθρώπων να τρων από τα κρέατα του βωμού· από την άλλη, με την άρνηση της προσφοράς της πρώτης μερίδας στον Δία, αναφέρεται σε τυπικό σχετικό με την ιεροτελεστία μπροστά στο βωμό, κυρωτικό της βασιλικής εξουσίας· το ξέρουμε και από το μύθο του Οιδίποδα, όπου ο βασιλιάς της Θήβας γίνεται έκπτωτος από τη στιγμή που ένας γιος του έχει κρατήσει για τον εαυτό του την πρώτη μερίδα από το σφάγιο. Η αναφορά στο μύθο του Προμηθέα γίνεται σε καίριο σημείο, αφού πρόκειται για συγκέντρωση μετά την Τιτανομαχία, με σκοπό να καθοριστούν και να αναγνωριστούν οι τιμές και οι εξουσίες του κάθε θεού. Το χοντροκομμένο αστείο εις βάρος του Δία είναι παραμορφωμένο απομεινάρι από κάποια τυπική πράξη που θα έκανε φανερή τη βούληση των παλαιών θεών να μην αναγνωρίσουν τον Δία βασιλιά τους.
γ) Το όρνιο, που κάθε μέρα ορμά και τρώει το συκώτι του τιμωρημένου Τιτάνα πάνω στην κορφή του βουνού, ο σταλμένος από τον Δία αετός, σε παλαιότερη αντίληψη ο ίδιος ο Δίας, ο «ακραίος» και ο «ακρίσιος», έχει πρότυπο το δαιμονικό που καταβροχθίζει τον ήλιο, όπως ξέρουμε από ανάλογες δοξασίες των πρωτογόνων για τον ήλιο και το φεγγάρι, την ανατολή και τη δύση, τη χασοφεγγαριά και τις εκλείψεις. Προκειμένου για τον Προμηθέα σαν πυρφόρο θεό, το θέμα είναι καίριο: με το φαγωμένο συκώτι, που ξαναγίνεται την άλλη μέρα για να ξαναφαγωθεί, έχουμε φανταστική εξήγηση του γιατί ο Ήλιος, κατά τη διατύπωση του Ηρακλείτου, είναι νέος ἐφ’ ἡμέρῃ.
δ) Η απώλεια της αθανασίας των ανθρώπων, σαν ατυχία ανάμεσα στα επακόλουθα της ανταρσίας του Προμηθέα, με την αιτιολογία της αλλαγής δέρματος του φιδιού, που, καθαυτό και στο ρόλο του σαν φύλακα των νερών, έχει σχέση με τις παραστάσεις για την ανανέωση της ζωής, σε αρχικά στάδια του μύθου του Προμηθέα ήταν στοιχείο που φανέρωνε τόσο την προνοητικότητα και την αγάπη του πυρφόρου θεού για τους ανθρώπους, όσο και τη διαφορά του από τον αδελφό του, τον Επιμηθέα.
Πηγή: Ελληνική Μυθολογία, Τόμος 2

Μανόλης Μαυρακάκης (10431 Posts)

Ο Μανόλης Μαυρακάκης είναι πτυχιούχος του τμήματος Φιλολογίας (τομέα κλασικών σπουδών) της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Από το 2000 εργάζεται ως καθηγητής φιλόλογος, τα τελευταία χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι φοιτητής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα “Ελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία” του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Είναι ο διαχειριστής του «Φιλολογικού Ιστότοπου». Πλήρες βιογραφικό


Ο Μανόλης Μαυρακάκης είναι πτυχιούχος του τμήματος Φιλολογίας (τομέα κλασικών σπουδών) της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Από το 2000 εργάζεται ως καθηγητής φιλόλογος, τα τελευταία χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι φοιτητής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα “Ελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία” του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Είναι ο διαχειριστής του «Φιλολογικού Ιστότοπου». Πλήρες βιογραφικό

Απάντηση

Απάντηση