«Συγκάλυψη και αποκάλυψη: Το διήγημα του Παπαδιαμάντη ‘Όνειρο Κύμα’»

«Συγκάλυψη και αποκάλυψη: Το διήγημα του Παπαδιαμάντη ‘Όνειρο Κύμα’»

AlexandrosPapadiamantis1ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ
  Σ.Ν. ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ
filippidis2@ath.forthnet.gr
ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ «ΣΥΓΚΑΛΥΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ: ΤΟ ΔΙΗΓΗΜΑ ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ‘ΟΝΕΙΡΟ ΣΤΟ ΚΥΜΑ’» (ΑΜΦΙΣΗΜΙΕΣ, 53-72)[Εάν κανείς διαβάσει το διήγημα, αμέσως αντιλαμβάνεται ότι ο ήρωας αντιδιαστέλλει ένα ευτυχισμένο επεισόδιο, που βίωσε στο παρελθόν, με ένα δυστυχισμένο παρόν. Αλλά γιατί η ιστορία δεν είναι διηγημένη με τη σειρά, με την οποία συνέβησαν τα γεγονότα, και ιδίως γιατί δεν μας λέει τι απέγινε με τη γνωριμία του ήρωα με την ηρωίδα, πώς χωρίσανε και αυτός έφυγε από το νησί, κλπ.; Τι μας λέει ο τρόπος, η τέχνη της διήγησης της συγκεκριμένης ιστορίας; Το σχετικό κεφάλαιο στο βιβλίο μου Αμφισημίες προσπαθεί να ανιχνεύσει ένα σύνολο από αντιθέσεις που συστηματικά παράγονται από τη μορφή του περιεχομένου (=τη συγκεκριμένη διάρθρωση της διήγησης) κυρίως, και που δημιουργούν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο κείμενο.]  

1α. Το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της μορφολογίας του διηγήματος είναι ότι η διήγηση αποτελείται από δύο διακριτά τμήματα: κυρίως διήγηση και πλαίσιο. Το πλαίσιο συγκροτούν το εισαγωγικό και το επιλογικό μέρος, τα οποία χωρίζονται από την κυρίως διήγηση με διάκενα. Στο πλαίσιο αναπτύσσεται το θέμα της τωρινής δυστυχίας του ήρωα-αφηγητή («ο χειμώνας των γραμμάτων») και δίνεται μια πρώτη αιτιολογία, ότι δηλαδή η εκμάθηση των γραμμάτων φταίει για την παρούσα κατάντια του αφηγητή.

1β. Η κυρίως διήγηση, όπου αναπτύσσεται το θέμα της παλαιάς ευτυχίας («το καλοκαίρι του φυσικού ανθρώπου» και/ή «το καλοκαίρι της ερωτικής εμπειρίας»), προσφέρει μια δεύτερη αιτιολογία για την τωρινή δυστυχία, επειδή η ερωτική εμπειρία παραμένει ατελής και ανεκπλήρωτη (το επεισόδιο της πρώτης ―και τελευταίας― ερωτικής εμπειρίας και η διήγησή του διακόπτονται ανολοκλήρωτα). Το κυρίως τμήμα είναι σαφώς και εσκεμμένα διαχωρισμένο από το πλαίσιο όχι μόνο με τη μορφολογική ένδειξη των διάκενων, αλλά και με την διηγητική διάρθρωση, δηλαδή τη μορφολογική διάρθρωση του περιεχομένου: το πρώτο διάκενο, μετά από το οποίο αρχίζει η κυρίως διήγηση, δηλώνει την αρχή μιας ιστορίας (η διήγηση αρχίζει εξ αρχής με την επανάληψη της αρχικής φράσης του εισαγωγικού πλαισίου), ενώ το δεύτερο διάκενο, το οποίο κλείνει την κυρίως διήγηση, δηλώνει την αφηγηματική έλλειψη είκοσι ετών.

1γ. Η διπλή αιτιολογία ―ι) τα γράμματα και ιι) ο απαγορευμένος ή/και ανολοκλήρωτος έρωτας― είναι η πρώτη αντίφαση.

2. Η διπλή αιτιολογία (α) παράγει νοηματική σύγχυση· αλλά και η απότομη διακοπή της αφήγησης στο σημείο της έλλειψης (β) παράγει ασάφεια ως προς τη σχέση του ήρωα-αφηγητή και του αντικειμένου του πόθου του, της κόρης Μοσχούλας· τα (α) και (β) συνιστούν συγκεκριμένη αφηγηματική στρατηγική. Η στρατηγική αυτή έχει στόχο να αναγάγει ένα επεισόδιο που συνέβη μια φορά («το καλοκαίρι του έρωτα»), σε ένα επίπεδο εξιδανίκευσης, ώστε το ιδανικό αντικείμενο του πόθου, η Μοσχούλα, να είναι αμέτοχη της τωρινής δυστυχίας του αφηγητή. Αυτό γίνεται μέσα από μια διαδικασία φαντασιακής επεξεργασίας (διαδικασίας παραγωγής «εικόνων» από τον ενστικτώδη ψυχισμό του υποκειμένου), έτσι ώστε η ιστορία της κρυφής κατόπτευσης και επαφής με το γυμνό κορμί της Μοσχούλας αποβαίνει μια φαντασιακή (όχι φανταστική) ιστορία (δηλαδή ιστορία, η οποία αποτελείται από επιλεκτική μνήμη των πραγματικών συμβάντων και δομείται από την ενστικτώδη επιθυμία ηδονής). Αυτό που επαναλαμβάνεται στην τωρινή δυστυχή ζωή του αφηγητή και το οποίο προκαλεί ηδονή μέσα στην παρούσα λύπη, είναι η μνημονική αναβίωση του «καλοκαιριού του έρωτα». Ενώ, ωστόσο, μια λογική εξήγηση θα ήταν ότι ο ήρωας έγινε δυστυχής, γιατί η ερωτική του εμπειρία δεν ολοκληρώθηκε και δεν επαναλήφθηκε, η αιτία για τη δυστυχία πέφτει στην εκμάθηση των γραμμάτων.

2α. Μέσα στα πλαίσια της πλασματικής αναπαράστασης πρέπει να καταλάβουμε ότι η αντίθεση δεν είναι μεταξύ ενός παρελθόντος που συνέβη και ενός παρόντος που συμβαίνει, αλλά μεταξύ ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος ―όπου η επιλεκτική μνήμη «βελτιώνει» τα συμβάντα― και ενός πραγματικού παρόντος. Μια λεπτομερής εξιστόρηση του τι συνέβη μετά τη σωτηρία της Μοσχούλας θα συνέδεε μοιραία το παρελθόν με την πραγματικότητα, το άθλιο παρόν.

3. Αντίφαση υπάρχει και μεταξύ της παρουσίασης του φυσικού ανθρώπου ως απολύτως αθώου και της ερωτικής ηδονής, την οποία εντόνως απολαμβάνει. Στη μορφολογία του κειμένου αυτό παρουσιάζεται ως ακολουθίες ή φράσεις της αθωότητας από τη μια και ακολουθίες ή φράσεις της ένοχης επιθυμίας και απόλαυσης από την άλλη.

4. Η αναπαράσταση της αμφιθυμικής–αντιφατικής–συγκρουσιακής ψυχής του αφηγητή-ήρωα επιτυγχάνεται και από την αντιθετική αναπαράσταση της γυναίκας–Μοσχούλας–Εύας. Η μία είναι η Μοσχούλα-Εύα του Έρωτα (που εμφανίζεται στο κυρίως τμήμα ως κόρη συμμέτοχη μιας παραδεισιακής ζωής), και η άλλη είναι η Εύα-Μοσχούλα του Δέντρου της Γνώσης. Ενώ στη Βίβλο, η ίδια Εύα βρίσκεται στον Παράδεισο και ανακαλύπτει το Καλό και το Κακό (Πτώση), στο διήγημα εσκεμμένα η δεκαεξάχρονη Μοσχούλα ανήκει στον Παράδεισο του Έρωτα, ενώ η σαραντάχρονη Εύα-Μοσχούλα συνωνυμικά συσχετίζεται με την ιστορία της Γνώσης, με το Κακό των γραμμάτων, στο επιλογικό μέρος του πλαισίου. Η μορφολογική διάρθρωση του περιεχομένου της διήγησης παράγει αυτό τον απόλυτο διαχωρισμό.

5. Η αφηγηματική στρατηγική των αντιφάσεων στοχεύει στην αναπαράσταση της εσωτερικής σύγκρουσης του ήρωα-αφηγητή (συγκάλυψη της ερωτικής επιθυμίας / αποκάλυψη της ερωτικής επιθυμίας) και στην ταύτιση με τον αναγνώστη, του οποίου η ψυχολογική σύσταση είναι επίσης συγκρουσιακή.

Ο Μανόλης Μαυρακάκης είναι πτυχιούχος του τμήματος Φιλολογίας (τομέα κλασικών σπουδών) της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Από το 2000 εργάζεται ως καθηγητής φιλόλογος, τα τελευταία χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι φοιτητής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα “Ελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία” του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Είναι ο διαχειριστής του «Φιλολογικού Ιστότοπου». Πλήρες βιογραφικό

Απάντηση

Απάντηση